Nông thôn mới Cao Bằng: Khi KH&CN trở thành động lực tăng trưởng xanh

Những năm gần đây, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số (KHCN,ĐMST&CĐS) đã trở thành chìa khóa quan trọng thúc đẩy phát triển nông nghiệp, nông thôn tại Cao Bằng. Từ những mô hình nông nghiệp công nghệ cao, nông nghiệp hữu cơ, đến chương trình “Mỗi xã một sản phẩm” (OCOP), các tiến bộ KH&CN đang từng bước làm thay đổi diện mạo vùng quê biên cương, góp phần nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống người dân và thực hiện thắng lợi Chương trình Mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới.

Nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng cao về nông sản sạch, an toàn, Trung tâm Ứng dụng tiến bộ KH&CN (Sở KH&CN tỉnh Cao Bằng) đã tiên phong triển khai nhiều mô hình nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao, nông nghiệp hữu cơ. 

Giai đoạn 2022 - 2024, tỉnh đã phê duyệt và hoàn thành Dự án đầu tư xây dựng khu sản xuất nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao tại Trang trại Khoa học nông lâm nghiệp xã Lê Chung (Hòa An). Dự án có các hạng mục hiện đại như nhà màng, nhà lưới, hệ thống nuôi cấy mô, phòng giám sát - điều hành, khu lưu trữ cây giống gốc, cây đầu dòng...; đồng thời được đầu tư đồng bộ hạ tầng phục vụ nghiên cứu, thử nghiệm và nhân giống cây trồng đặc sản địa phương.

Trung tâm phối hợp với Viện Ứng dụng công nghệ (Bộ KH&CN) triển khai Dự án "Ứng dụng công nghệ cao xây dựng mô hình trồng dược liệu lan kim tuyến bản địa và một số loài lan khác", thời gian thực hiện từ năm 2023 - 2025. Hiện có 5.700 cây lan hồ điệp, trong đó 2.700 cây đã ra hoa dịp Tết Nguyên đán 2025, cùng 6.000 cây lan kim tuyến đang sinh trưởng tốt trong điều kiện nhà màng thông minh. Lan kim tuyến - loài dược liệu quý hiếm có nguồn gen bản địa được nhân giống bằng công nghệ nuôi cấy mô, cho chất lượng ổn định, khả năng nhân rộng cao.

Song song đó, Trung tâm đã tiến hành trồng thử nghiệm các cây hoa và cây ăn quả có giá trị kinh tế như dưa lê Chu Phấn (1.400 bầu), chanh leo vàng (200 m²), cà chua (200 m²), dưa chuột (300 m²), cúc mâm xôi (500 bầu), dạ yến thảo (800 bầu). Nhiều loại cây đã cho thu hoạch với năng suất cao, chất lượng vượt trội so với sản xuất truyền thống. Đặc biệt, mô hình trồng dưa chuột trên diện tích 500 m² đã cho thu hoạch gần 200 kg quả xanh bóng, giòn ngọt, trong khi mô hình cà chua 200 m² thu gần 50 kg trong đợt đầu tiên.

Nhờ ứng dụng công nghệ tự động điều chỉnh nhiệt độ, ánh sáng, độ ẩm và dinh dưỡng, mô hình nhà lưới thông minh giúp cây trồng phát triển đồng đều, giảm công chăm sóc, hạn chế sâu bệnh và gần như không sử dụng hóa chất bảo vệ thực vật - hướng đến nền nông nghiệp sạch, bền vững.

Không chỉ dừng lại ở cây trồng, Trung tâm còn mở rộng sang lĩnh vực dược liệu quý. Từ năm 2022, Trung tâm tiếp nhận công nghệ nuôi cấy nấm đông trùng hạ thảo từ Viện Ứng dụng công nghệ và triển khai sản xuất tại phòng nuôi cấy đạt chuẩn vô trùng, khép kín. Môi trường nuôi trồng được tự động hóa hoàn toàn, đảm bảo điều kiện tối ưu về ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm, không khí, giúp sợi nấm phát triển đồng đều, có màu vàng tươi, chất lượng cao. Đến cuối năm 2024, Trung tâm đã sản xuất 1.000 hộp nấm đông trùng hạ thảo thành phẩm, chế biến thêm các dòng sản phẩm như nấm ngâm mật ong, rượu đông trùng hạ thảo, nấm sấy khô.

Các sản phẩm này không chỉ phục vụ nhu cầu tiêu dùng trong tỉnh mà còn có tiềm năng mở rộng ra thị trường các tỉnh miền Bắc, góp phần đa dạng hóa nguồn dược liệu, nâng cao thu nhập và sức khỏe cộng đồng.

Theo kế hoạch đến năm 2030, Trung tâm sẽ tiếp tục nhân giống cây dược liệu, cây lâm nghiệp và cây đặc sản địa phương như thất diệp nhất chi hoa, sa nhân tím, thạch đen, cùng các loại cây ăn quả có múi, lê xanh, lê vàng. Đồng thời, Trung tâm sẽ tiếp nhận và làm chủ quy trình nhân giống cây trám đen, công nghệ bảo quản - sơ chế hạt dẻ và sản xuất thạch đen, hướng tới xây dựng mô hình sản xuất an toàn thực phẩm, có thể nhân rộng ra các tỉnh lân cận.

Giám đốc Trung tâm Ứng dụng tiến bộ KH&CN Lương Thanh Tuấn cho biết: "Với cơ sở vật chất hiện đại và nguồn nhân lực KH&CN ngày càng được tăng cường, Trung tâm sẽ đẩy mạnh nghiên cứu, chuyển giao công nghệ, ứng dụng các mô hình nông nghiệp thông minh, hướng tới sản xuất hàng hóa đặc hữu gắn với chế biến sâu, góp phần thực hiện tái cơ cấu ngành nông nghiệp và xây dựng nông thôn mới theo chuỗi giá trị".

Cùng với phát triển nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao, Chương trình OCOP đã trở thành động lực thúc đẩy kinh tế nông thôn của Cao Bằng phát triển mạnh mẽ. Sau gần 5 năm triển khai, chương trình đã lan tỏa sâu rộng, khơi dậy tiềm năng, lợi thế của từng vùng, từng địa phương.

Tính đến nay, toàn tỉnh có 144 sản phẩm OCOP, gồm 13 sản phẩm đạt 4 sao và 131 sản phẩm đạt 3 sao, thuộc 4 nhóm chính: 124 sản phẩm thực phẩm, 11 đồ uống, 6 thủ công mỹ nghệ, 3 dịch vụ du lịch cộng đồng - sinh thái. Có 91 chủ thể tham gia, trong đó 27 hợp tác xã, 7 tổ hợp tác, 10 doanh nghiệp và 47 hộ sản xuất kinh doanh.

Nhiều sản phẩm OCOP mang đậm bản sắc vùng cao, gắn với văn hóa ẩm thực ngày Tết như miến dong, lạp sườn, thịt hun khói, gạo nếp Ong, nấm hương, bánh khảo…. Các sản phẩm đều được chứng nhận an toàn thực phẩm, có mã vạch, tem truy xuất nguồn gốc, nhãn hiệu tập thể, chứng nhận và chỉ dẫn địa lý, góp phần nâng cao uy tín, mở rộng thị trường tiêu thụ trong và ngoài tỉnh.

Đại diện Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cao Bằng cho biết: "OCOP không chỉ giúp tạo dựng thương hiệu cho sản phẩm nông thôn mà còn thúc đẩy thay đổi tư duy sản xuất của người dân, từ manh mún sang chuyên nghiệp, chú trọng chất lượng, mẫu mã, truy xuất nguồn gốc. Đây là bước tiến quan trọng trong phát triển nông thôn mới gắn với kinh tế tri thức và đổi mới sáng tạo".

Để nâng cao năng lực cạnh tranh, tỉnh đang đẩy mạnh chuyển đổi số trong tiêu thụ sản phẩm OCOP, hỗ trợ các chủ thể ứng dụng công nghệ thông tin, livestream bán hàng trên Facebook, TikTok, đưa sản phẩm lên sàn thương mại điện tử như Shopee, Lazada, Tiki, ocop247.vn.... Cùng với đó là các hoạt động hội chợ, kết nối cung cầu, xúc tiến thương mại trong và ngoài tỉnh, giúp sản phẩm Cao Bằng vươn xa, từng bước chiếm lĩnh thị trường trong nước.

Tỉnh cũng định hướng hỗ trợ các chủ thể OCOP đạt chứng nhận VietGAP, ISO, xây dựng vùng nguyên liệu ổn định, chủ động kiểm soát chất lượng và nguồn gốc sản phẩm. Bên cạnh đó, việc ứng dụng KH&CN trong bảo quản, chế biến, cải tiến bao bì, nhãn mác được chú trọng, hướng tới phát triển chuỗi giá trị bền vững cho sản phẩm địa phương.

Những mô hình nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao và các sản phẩm OCOP ngày càng đa dạng, chất lượng cao đã minh chứng rõ nét cho vai trò của KH&CN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong phát triển nông thôn mới. Ở Cao Bằng, mỗi nhà màng, mỗi sản phẩm OCOP không chỉ là kết quả của nỗ lực lao động mà còn là "viên gạch" góp phần xây dựng nền nông nghiệp hiện đại, thông minh, xanh và bền vững.

Từ những thành công ban đầu, tỉnh tiếp tục đặt mục tiêu đến năm 2030 xây dựng nền nông nghiệp sinh thái, hữu cơ, ứng dụng mạnh mẽ KH&CN, hình thành chuỗi giá trị nông sản đặc trưng gắn với du lịch và kinh tế xanh, qua đó nâng cao thu nhập, đời sống người dân - hướng tới mục tiêu nông thôn mới kiểu mẫu, văn minh, giàu bản sắc.