Khoa học và công nghệ mở hướng nâng giá trị muối hầm Tuyết Diêm
Bảo tồn nghề muối hầm Tuyết Diêm gắn với nâng cao chất lượng sản phẩm và phát triển du lịch cộng đồng đang mở thêm hướng sinh kế cho diêm dân. Trong quá trình đó, khoa học và công nghệ được đặt vào vai trò hỗ trợ gìn giữ tri thức truyền thống, cải tiến sản xuất và tạo cơ sở phát triển những sản phẩm có giá trị gia tăng.
Làng muối Tuyết Diêm nằm ven đầm Cù Mông, hiện thuộc xã Xuân Cảnh, tỉnh Đắk Lắk, trước đây thuộc xã Xuân Bình, thị xã Sông Cầu, tỉnh Phú Yên. Làng nghề có khoảng 122 ha ruộng muối với 850 xã viên tham gia sản xuất, sản lượng muối hằng năm dao động từ 12.000–16.000 tấn. Đây là nền tảng sản xuất quan trọng để phát triển sản phẩm đặc trưng và khai thác giá trị văn hóa của nghề muối.
Điểm khác biệt của Tuyết Diêm là kỹ thuật hầm muối được trao truyền qua nhiều thế hệ. Muối hạt sau thu hoạch được đưa vào các chậu đất gốm, nung liên tục trong lò củi từ 12–24 giờ, tùy nhiệt độ. Người làm nghề phải giữ lửa ổn định, điều chỉnh than để nhiệt phân bố đều và theo dõi quá trình chế biến. Mỗi mẻ muối chứa đựng kinh nghiệm lựa chọn nguyên liệu, bố trí chậu, điều tiết lửa và nhận biết thời điểm hoàn thành.
Việc duy trì kỹ thuật này đã tạo nên dòng sản phẩm muối hầm mang bản sắc riêng của Tuyết Diêm. Tuy nhiên, quy trình còn đòi hỏi nhiều sức lao động, trong khi sản xuất nguyên liệu phụ thuộc vào thời tiết. Bài toán bảo tồn vì vậy gắn chặt với yêu cầu nâng hiệu quả sản xuất và cải thiện thu nhập, để người dân có điều kiện tiếp tục giữ nghề.
Dự án “Phát triển đa dạng sản phẩm muối Tuyết Diêm theo hướng bền vững, kết hợp bảo tồn làng nghề và du lịch sinh thái cộng đồng” đã được khởi động với sự tài trợ của Chương trình Phát triển Liên hợp quốc và Quỹ Môi trường toàn cầu.
Dự án hướng đến phát triển các dòng sản phẩm muối chế biến sâu đạt chuẩn OCOP, xây dựng thương hiệu, tổ chức mô hình du lịch sinh thái cộng đồng và nâng cao năng lực tự quản của người dân, hợp tác xã.
Bước chuyển đáng chú ý là nghề muối được tiếp cận đồng thời từ sản xuất, chế biến, văn hóa và dịch vụ. Hợp tác xã giữ vai trò kết nối sản phẩm với thị trường; doanh nghiệp tham gia khảo sát, thử nghiệm hoạt động trải nghiệm; cộng đồng được xác định là chủ thể gìn giữ nghề và vận hành mô hình. Những bước đi này tạo điều kiện để ứng dụng khoa học và công nghệ gắn với nhu cầu cụ thể của làng nghề.
Đối với muối hầm, giá trị của nghiên cứu trước hết nằm ở việc hệ thống hóa kinh nghiệm truyền thống thành tri thức có thể lưu giữ, kiểm chứng và truyền dạy. Những kỹ năng vốn phụ thuộc vào kinh nghiệm người thợ cần được ghi chép, làm rõ để hỗ trợ thế hệ tiếp nối. Đây cũng là cơ sở xác định công đoạn nào cần giữ nguyên, công đoạn nào có thể cải tiến để giảm nhọc nhằn mà vẫn bảo đảm đặc trưng sản phẩm.
Ở góc độ phát triển sản xuất, việc nghiên cứu chất lượng nguyên liệu, điều kiện hầm và bảo quản thành phẩm có ý nghĩa đối với khả năng duy trì chất lượng đồng đều giữa các mẻ. Cải tiến công cụ, kiểm soát quá trình chế biến và hoàn thiện bao bì là những hướng cần được đánh giá, thử nghiệm cùng người làm nghề. Kết quả ứng dụng phải thể hiện ở hiệu quả thực tế như giảm hao phí, cải thiện điều kiện lao động và nâng khả năng tiêu thụ sản phẩm.
Chuyển đổi số cũng mở thêm khả năng hỗ trợ làng nghề thông qua truy xuất nguồn gốc và giới thiệu sản phẩm. Khi thông tin về nơi sản xuất, quy trình chế biến và chủ thể làm nghề được thể hiện rõ ràng, thương hiệu muối Tuyết Diêm có thêm cơ sở xây dựng niềm tin với người mua. Câu chuyện về sản phẩm cũng có thể được truyền tải đầy đủ hơn, gắn chất lượng hàng hóa với bản sắc địa phương.
Cùng với chế biến sâu, phát triển du lịch cộng đồng tạo cơ hội đưa giá trị nghề muối đến gần hơn với du khách. Tuyết Diêm còn lưu giữ đình làng, dấu tích kho muối và không gian sản xuất ven đầm Cù Mông. Những yếu tố này có thể kết nối thành hành trình tìm hiểu từ đồng muối, lò hầm đến lịch sử giao thương và đời sống của diêm dân.
Các hoạt động khảo sát, thử nghiệm tour trải nghiệm đồng muối và giới thiệu sản phẩm đã tạo bước tiếp cận thị trường cho làng nghề. Hướng phát triển tiếp theo là tổ chức hành trình có nội dung rõ ràng, giúp du khách hiểu quy trình làm muối, kỹ năng hầm muối và công sức của người lao động. Sản phẩm được mua tại điểm đến nhờ đó có thể gắn với trải nghiệm và sự hiểu biết về nguồn gốc.
Để mô hình vận hành lâu dài, việc đào tạo kỹ năng đón khách, giới thiệu sản phẩm và quản lý dịch vụ cần đi cùng bảo đảm môi trường sản xuất. Người dân phải có cơ hội tham gia, quyết định và hưởng lợi từ hoạt động du lịch. Đây là điều kiện để dịch vụ bổ trợ cho nghề truyền thống, đồng thời tạo động lực giữ gìn cảnh quan và văn hóa làng nghề.
Những kết quả bước đầu về duy trì sản xuất, kết nối tiêu thụ và thử nghiệm trải nghiệm du lịch đã tạo nền tảng cho hướng phát triển mới của Tuyết Diêm. Trên nền tảng đó, khoa học và công nghệ cần tiếp tục giải quyết các yêu cầu về chất lượng, hiệu quả chế biến và quản lý sản phẩm.
Khi tri thức truyền thống được bảo tồn và ứng dụng tiến bộ kỹ thuật phù hợp, hạt muối Tuyết Diêm có thêm cơ hội nâng giá trị, góp phần cải thiện sinh kế và duy trì sức sống của làng nghề.